Schrony bojowe typ 36
[1] [2] [3] [4] [5]



2. Schrony bojowe typ 36


Dwie kwestie w najpowaniejszy sposb wpyny na wyodrbnienie si nowego typu "bunkrw": poprawa koniunktury gospodarczej i uruchomienie kredytw na budow fortyfikacji lskich oraz pojawienie si nowego typu uzbrojenia - armaty przeciwpancernej wz. 36. Oszczdno staa si wic kwesti drugorzdn. Mona wrcz zaryzykowa stwierdzenie, e schrony typ 36 po raz pierwszy i ostatni budowano stosunkowo rozrzutnie. Wprawdzie nie istniay jeszcze regulacje dotyczce klas odpornoci obiektw, ale niektre posiadaj parametry przekraczajce najwysz z przyjtych norm i s odporne na uderzenia pociskw 420 mm, co byo wwczas abstrakcj w przypadku artylerii ldowej i moliwoci niszczenia fortyfikacji.

grna kondygnacja
dolna kondygnacja
Schemat przykadowego schronu budowanego w 1936 roku (p.o. "Kamie")

Wraz z pojawieniem si na uzbrojeniu WP armaty p.panc. wz. 36, staa si ona jednym z podstawowych elementw uzbrojenia schronw bojowych. Na 17 obiektw wybudowanych w 1936 roku a 7 wyposaonych jest w armaty przeciwpancerne. Zwikszenie uzbrojenia pocigno za sob zmiany konstrukcji. Aby pomieci armat oraz zapas amunicji, schrony musiay sta si automatycznie znacznie wiksze. Np. lewoskrzydowy tradytor typ 36 w p.o. "agiewniki", mieszczcy armat polow i armat p.panc. jest chyba najwikszym i najsilniej uzbrojonym obiektem wybudowanym na lsku.

Jako, e w 1936 roku, w fortyfikacjach stosowano armaty p.panc. na podstawie polowej, standardowe wejcia szerokoci 70 cm byy niewystarczajce. Dlatego te tylko w schronach typu 36 i schronach polowych dla armaty p.panc. z 1939 roku budowano wejcie szerokoci 120 cm zamykane dwuskrzydowymi drzwiami. Samo stanowisko armaty, poza dodatkowymi aweczkami dla obsugi nie posiadao adnego wyposaenia. Amunicja do armaty zwykle znajdowaa si na dolnej kondygnacji i bya dostarczana na gr przy pomocy specjalnej windy poruszajcej si w studzience o wymiarach 1x1 m.

Pierwsze schrony typ 36 nadal byy niewielkimi obiektami, zwykle dwukondygnacyjnymi. Jednake znaczne zwikszenie siy ognia oraz systematyczne denie do samodzielnoci obiektw spowodowao konieczno rozbudowy i opracowania lepszego systemu wentylacji. Jednake szczupo miejsca powodowaa, e jedno pomieszczenie penio wiele funkcji: maszynowni, izby socjalnej, skadu amunicji itp. W zamian za to schrony otrzymay lepsze zabezpieczenie przed gazami bojowymi.

Ze wzgldu na dwukondygnacyjno, zadbano rwnie o lepsze zabezpieczenie przed warunkami atmosferycznymi. Przede wszystkim wejcia do schronw, w wikszoci przypadkw, nie znajdoway si ju tak gboko pod poziomem gruntu. Ponadto obiekty zostay wyposaone w drena, a przy drzwiach wejciowych wymurowywano studzienk kanalizacyjn, zbierajc wod opadow. W latach 35/36 nastpuje staa ewolucja wielkoci budowanych schronw od niewielkich na pocztku schronw (p.o. „Bobrowniki”) po wielkie obiekty punktu oporu „agiewniki”. W efekcie ostatnie budowle powstae w 1936 roku s ju schronami samodzielnymi tzn. zdolnymi do samodzielnej obrony w okreniu niezalenie od ssiednich obiektw.

Bez wzgldu na ksztat i wielko schronw wypracowany zosta oglny schemat rozmieszczenia poszczeglnych izb. Grna kondygnacja zwykle miecia izby bojowe, rzadziej magazyny amunicji (co najwyej podrcznej). Charakterystyczn cech obiektw typ 36 s niewielkie pomieszczenia (zwykle o wymiarach 70x50 cm, zamykane stalowymi drzwiami) znajdujce si w tzw. „labiryncie”, ktry zastpi przelotni. Nie jest do koca jasne ich przeznaczenie. Przyjmuje si, e suyy jako skadzik na materiay saperskie, bdce na wyposaeniu kadego schronu. Inn ciekawostk, charakterystyczn dla niektrych grnych kondygnacji schronw budowanych w tym okresie, jest zielonkawa wylewka imitujca PCV. Na grnej kondygnacji, ponadto w schronach typ 36 pojawiy si nie stosowane wczeniej wyjcia ewakuacyjne tzw. wyazy. Jedynie w tradytorach i schronach bojowych dla p.panc. rol wyazu peniy strzelnice artyleryjskie.


Odremontowany schron dowodzenie z 1936 roku (p.o. "agiewniki")

Na dolnej kondygnacji, wszystkie obiekty zostay wyposaone w izb mieszkaln, w ktrej znajdoway si metalowe, skadane prycze na stae montowane do ciany. Sdzc po ich iloci mona stwierdzi, e w fortyfikacjach lskich przyjto powszechnie stosowan w Europie zasad jednej pryczy dla trzech onierzy. W wikszych obiektach, dowdca zaogi mia wasn izb z prycz. Ponadto na dole magazynowano amunicj, a w wydzielonym pomieszczeniu organizowano maszynowni.

grna kondygnacja
dolna kondygnacja
Rozbudowany schron dla armaty p.panc. (grupa bojowa "Brzeziny")

Mimo i schrony typ 36 s przykadem sporego postpu technologicznego, nie ustrzeono si w nich wielu bdw. Wrd nich warto wymieni niedostateczn obron wejcia. Tylko nieliczne schrony w ogle posiadaj strzelnice broni rcznej na wprost wejcia zamykanego krat przeciwszturmow. Ponadto ich ksztat ogranicza pole ostrzau, a niejednokrotnie miejsca starczao jedynie na pistolet. Inn wad, ale raczej drugorzdn, byo zbyt niskie umieszczanie kopu pancernych, co niepotrzebnie ograniczao przestrze w szybie. Pomimo sporej rozbudowy i zwikszenia przestrzeni, wewntrz budowli nadal panowaa ciasnota utrudniajca poruszanie si. System wentylacji, mimo i znacznie rozbudowany, nadal daleki by od doskonaoci (w niektrych obiektach brakowao systemu odprowadzania gazw strzelniczych, czy dostatecznego systemu chodzenia ckm).

Natomiast do niewtpliwych plusw mona zaliczy nadal niewielkie wymiary zewntrzne. Ponadto schrony budowane w 1936 roku charakteryzuj si nietypow gruboci cian, niejednokrotnie przewyszajc przyjt w 1937 roku klas odpornoci E (najwysz). Np. ciany tylne niektrych obiektw maj grubo 150 cm podczas gdy najwysza norma przewiduje jedynie 125 cm. Dodatkowo na szerok skal zastosowano paszcz kamienny okrywajcy obiekt od zewntrz. W efekcie schrony wz. 36 byy odporne na pojedyncze trafienia pociskw 305 mm.


Fragment maszynowni typ 36 (p.o. "agiewniki")

Bibliografia:
1. Jerzy Sadowski, Fortyfikacje polskie na przedpolu Chorzowa, [w:] "Zeszyty Chorzowskie", red. Z. Kapaa, T III, Chorzw 1999, s. 329.
2. Wasne badania terenowe.
[1] [2] [3] [4] [5]
 
Design - d4u.pl